Psikolog mu, psikiyatrist mi? Farkı ve ne zaman hangisine başvurulur

Neden bu kadar karıştırılıyor?

Psikolog ve psikiyatrist kelimeleri birbirine benzer, ikisi de ruh sağlığıyla ilgilenir. Dizilerde, haberlerde, hatta aile sohbetlerinde bu iki meslek çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. Bu yüzden destek arayan kişi, kimin kapısını çalacağına karar verirken kararsız kalabilir.

Karışıklığın bir nedeni de iki mesleğin çoğu zaman aynı zorluklarla çalışmasıdır. Depresyon, kaygı ya da yas gibi konularda hem psikiyatriste hem de klinik psikoloğa başvurulabilir. Fark, eğitimlerinde ve kullandıkları araçlardadır.

Aslında iki meslek birbirine rakip değil, birbirini tamamlar. Farkı bilmek, kime ne için başvuracağınızı netleştirir ve gereksiz bir bekleyişin önüne geçer.

Psikiyatrist: ruh sağlığı alanında çalışan hekim

Psikiyatrist, altı yıllık tıp fakültesini bitirdikten sonra Tıpta Uzmanlık Sınavı ile psikiyatri alanına yerleşen ve bu alandaki uzmanlık eğitimini tamamlayan bir hekimdir. Bu yüzden ruhsal belirtilere bedenle birlikte bakabilir. Hastanelerde, toplum ruh sağlığı merkezlerinde ya da kendi muayenehanesinde çalışabilir.

Psikiyatrist muayene eder, tanı koyar ve gerektiğinde ilaç tedavisi başlatıp izler. Tiroit sorunları ya da bazı ilaçların yan etkileri gibi ruhsal belirtilere yol açabilecek bedensel nedenleri ayırt etmek için tetkik isteyebilir. Yatarak tedavi gerektiren durumlarda süreci yöneten de psikiyatristtir. Bazı psikiyatristler psikoterapi eğitimi de alır ve terapi yapar.

İlk psikiyatri görüşmesinde belirtileriniz, ne zamandır sürdükleri, bedensel sağlığınız ve ailenizde benzer zorluklar yaşayan olup olmadığı sorulur. Görüşmenin sonunda, gerekiyorsa, bir tedavi planı birlikte konuşulur.

Psikiyatri görüşmeleri çoğunlukla değerlendirme ve izlem odaklıdır. İlaç başlandıysa etkisini ve olası yan etkilerini izlemek için belirli aralıklarla kontrol görüşmeleri yapılır. Bu görüşmelerin sıklığı kişinin durumuna göre değişir.

Klinik psikolog: değerlendirme ve psikoterapi

Klinik psikolog, dört yıllık psikoloji lisansının ardından klinik psikoloji alanında tezli yüksek lisans ya da doktora yapmış kişidir. Bu eğitim kuramsal derslerin yanında, süpervizyon eşliğinde yürütülen klinik uygulamayı da içerir. Sağlık Bakanlığı'nın meslek tanımlarını düzenleyen yönetmeliği de klinik psikoloğu bu eğitim üzerinden tanımlar.

Klinik psikolog psikolojik değerlendirme yapar, gerektiğinde test uygular ve psikoterapi yürütür. Psikanalitik, bilişsel davranışçı ya da sistemik gibi farklı yaklaşımlarla çalışabilir. İlaç yazmaz; ilaç desteğinin değerlendirilmesi gerektiğini düşündüğünde danışanını bir psikiyatriste yönlendirir.

Psikoterapi düzenlilik isteyen bir çalışmadır. Seanslar çoğunlukla haftada bir yapılır ve belirtilerin yanında kişinin ilişkilerine, geçmişine ve kendini nasıl deneyimlediğine de bakılır. Sürecin uzunluğu, yaşanan zorluğa ve çalışmanın hedeflerine göre değişir.

Değerlendirme bazen yalnızca görüşmeyle, bazen de dikkat, kişilik ya da bilişsel işlevler gibi alanlara yönelik standart testlerle yapılır. Sonuçlar kişiyle birlikte konuşulur ve çalışmanın nasıl planlanacağına ışık tutar. Gerektiğinde bir psikiyatristin ya da okulun alacağı kararlara da bilgi sağlayabilir.

Psikolojik danışman ne yapar?

Bu iki meslekle sık karıştırılan bir üçüncüsü de psikolojik danışmanlıktır. Psikolojik danışmanlar, eğitim fakültelerinde rehberlik ve psikolojik danışmanlık alanında lisans eğitimi alır. Okullarda, rehberlik ve araştırma merkezlerinde ya da danışmanlık merkezlerinde çalışırlar.

Okul uyumu, sınav kaygısı, meslek seçimi ve gelişim dönemlerine ait zorluklar gibi konularda öğrencilere ve ailelere destek sunarlar. Öğrencinin gündelik hayatını yakından gördükleri için aileyle okul arasında köprü kurabilirler. Daha kapsamlı bir değerlendirme gerektiğinde yönlendirmeyi çoğu zaman okuldaki psikolojik danışman yapar.

Ne zaman hangisine başvurulur?

Değişmez bir kural yok; çoğu zaman hangi kapıdan girdiğinizden çok, o kapının sizi doğru yere yönlendirmesi önemlidir. Yine de bazı durumlar bir yönü daha belirgin kılar:

• Uyku, iştah ve enerji haftalardır belirgin biçimde bozulduysa, işe ya da okula gidemiyorsanız: psikiyatrik değerlendirme
• Başkalarının duymadığı sesler duymak, yoğun şüphecilik ya da günlerce uyumadan aşırı enerjik hissetmek: psikiyatrik değerlendirme
• Alkol ya da madde kullanımının kontrolden çıktığını düşünüyorsanız: psikiyatrik değerlendirme
• İlişkilerde tekrar eden döngüler, kayıp ve yas, kendinizi anlama isteği: psikoterapi
• Kaygı, panik ya da takıntılar: çoğu zaman psikoterapiyle başlanır, belirtilerin şiddetine göre psikiyatrik değerlendirme eklenir

Bu ayrım keskin çizgilerle yapılmaz. Aylardır süren bir mutsuzluk için psikoterapiye başlayan biri, süreç içinde uykusunun iyice bozulduğunu fark edip bir psikiyatriste de başvurabilir.

Önemli: Kendinize zarar verme ya da hayatınıza son verme düşünceleriniz varsa randevu tarihini beklemeyin. Hemen bir ruh sağlığı profesyoneline ya da bir hastanenin acil servisine başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.

Çocuklar ve ergenler için de benzer bir ayrım geçerlidir. İlaç değerlendirmesini çocuk ve ergen psikiyatristleri yapar; terapi ise çocuk ve ergenlerle çalışan klinik psikologlarla yürütülebilir.

Birlikte çalışmak ne zaman yararlı olur?

Pek çok durumda psikoterapi ve ilaç tedavisi birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Örneğin İngiltere'de ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE, daha ağır seyreden depresyonda ilaç ile psikoterapinin birlikte değerlendirilmesini önerir. Daha hafif seyreden depresyonda ise ilk seçenek olarak psikolojik yaklaşımları öne çıkarır.

Böyle bir durumda ilaç, sabah yataktan kalkabilmeyi mümkün kılarak terapide çalışmak için zemin hazırlayabilir. Terapi de belirtilerin altındaki duygu ve ilişki örüntülerine alan açar. Sizin onayınızla psikiyatrist ve klinik psikolog süreç hakkında birbirleriyle konuşabilir.

Birlikte çalışma, ilacın bırakılacağı dönemde de önem taşır. İlacın azaltılması ya da kesilmesi psikiyatristin önerisi ve takibiyle yapılır. Kendi kendine bırakmak, belirtilerin geri dönmesine ya da ilacı bırakırken görülebilen rahatsız edici belirtilere yol açabilir.

Nereden başlamalı?

Hangisine gideceğinizden emin değilseniz, iki kapıdan biriyle başlamak yeterlidir. Klinik psikolog ilk görüşmelerde ilaç değerlendirmesine ihtiyaç olduğunu düşünürse sizi bir psikiyatriste yönlendirir. Psikiyatrist de psikoterapinin yararlı olacağını düşündüğünde aynı şeyi yapar.

Aile hekiminiz de ilk danışabileceğiniz kişilerden biridir. Bedensel nedenleri gözden geçirip sizi uygun bir ruh sağlığı profesyoneline yönlendirebilir.

İlk görüşmeye giderken yaşadığınız belirtileri, ne zamandır sürdüklerini ve kullandığınız ilaçları not almak işinizi kolaylaştırır. Bu bilgiler, kime başvurursanız başvurun, değerlendirmenin daha çabuk netleşmesine yardım eder.

Asıl mesele, yaşadıklarınızı bir ruh sağlığı profesyoneliyle konuşmaya başlamanızdır. Hangi desteğe ihtiyaç olduğu çoğu zaman o ilk konuşmanın içinde belirginleşir. Bunun için her şeyin önceden netleşmesini beklemek gerekmez.

Sık sorulanlar

Kaynaklar

1. Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlıkla İlgili Diğer Meslek Mensuplarının İş ve İş Tanımlarına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete, 22 Mayıs 2014, sayı 29007.
2. NICE (2022). Depression in adults: treatment and management (NG222).
3. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Mental disorders, bilgi notu.
4. American Psychological Association, Understanding psychotherapy and how it works, bilgi notu.

Klinik Psikolog Özlem Serpen

Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün ardından klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Kent Üniversitesi'nde tamamladı. Ağırlıklı olarak psikanalitik yaklaşımla; ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışıyor. Hakkında