Kısa cevap
Panik atak, ortada gerçek bir tehlike yokken bedenin alarm sisteminin devreye girmesidir. Kalp hızlanır, nefes sıklaşır; göğüste baskı, titreme, baş dönmesi ve kontrolü kaybetme korkusu dakikalar içinde zirveye ulaşır. Atak çok korkutucu olsa da kendiliğinden yatışır. Bu belirtileri ilk kez yaşıyorsanız ya da göğüs ağrısı varsa önce tıbbi bir değerlendirme yaptırmak gerekir.
Alarm yanlış zamanda çaldığında
Market kuyruğunda, trafikte ya da gece yatakta, ortada hiçbir şey yokken başlayabilir. Kalbiniz birden göğsünüzden fırlayacakmış gibi çarpmaya başlar, nefesiniz yetmiyormuş gibi gelir, elleriniz karıncalanır. İçinizden bir ses “Kalp krizi geçiriyorum” ya da “Aklımı kaybediyorum” der. Panik atak yaşayan pek çok kişi ilk atağını tam olarak böyle anlatır.
Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5-TR, panik atağı birkaç dakika içinde zirveye ulaşan ani ve yoğun bir korku ya da sıkıntı dalgası olarak tanımlar. Bu dalgaya çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bulantı, baş dönmesi, üşüme ya da ateş basması gibi bedensel belirtiler eşlik eder. Kontrolü kaybetme ya da ölme korkusu da sık görülür.
Bedende neler oluyor?
Panik atakta devreye giren sistem, aslında hayatta kalmamızı sağlayan “savaş ya da kaç” tepkisidir. Beyin bir tehlike algıladığında sempatik sinir sistemi harekete geçer ve adrenalin salgılanır. Beden birkaç saniye içinde ya mücadele etmeye ya da kaçmaya hazırlanır. Hissettiğiniz belirtilerin her birinin bu hazırlıkta bir görevi vardır:
- Kalp hızlanır, çünkü kaslara daha fazla kan ve oksijen gönderilmesi gerekir.
- Nefes sıklaşır. Hızlı ve yüzeysel nefes kandaki karbondioksiti düşürür; uyuşma, karıncalanma ve baş dönmesi bu yüzden ortaya çıkabilir.
- Kaslar gerilir, titreme başlar; beden harekete geçmeye hazırdır.
- Terleme artar; harekete hazırlanan beden böylece serinler.
- Sindirim yavaşlar; bulantı, mide sıkışması ya da ağız kuruluğu hissedilebilir.
- Dikkat daralır. Bazı kişiler çevrenin ya da kendi bedenlerinin tuhaf, gerçek dışı geldiğini anlatır.
Gerçek bir tehlike karşısında bu tepki işimize yarar. Panik atakta ise sistem, ortada kaçılacak bir şey yokken çalışır ve bir kısır döngü başlar: “Kalbim bu kadar hızlı atıyorsa bir şey oluyor olmalı” düşüncesi korkuyu artırır, artan korku bedensel belirtileri daha da yükseltir. Psikolog David M. Clark'ın 1986'da tarif ettiği bu döngü, bilişsel davranışçı yaklaşımda panik anlayışının temel taşlarından biridir.
Önemli: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, kola ya da çeneye yayılan ağrı ve bayılma hissi kalp ya da akciğer sorunları gibi başka sağlık durumlarında da görülebilir. Bu belirtileri ilk kez yaşıyorsanız ya da daha önce yaşadıklarınızdan farklıysa önce bir hekime başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.
Panik atak ile panik bozukluğu aynı şey mi?
Hayır. Pek çok insan hayatının bir döneminde, genellikle yoğun stres altındayken bir ya da birkaç panik atak yaşar ve bu ataklar bir daha tekrarlamayabilir. Yine de tek bir atak bile insanı uzun süre sarsabilir. Panik atak tek başına bir tanı değildir; farklı kaygı durumlarında, depresyonda ya da bazı bedensel hastalıklarda da görülebilir.
Panik bozukluğu ise beklenmedik atakların tekrarlaması ve en az bir ay boyunca yeni bir atak yaşama korkusunun ya da atak yüzünden değişen davranışların sürmesiyle tanımlanır. Burada kişi atağın kendisinden çok bir sonrakinden korkmaya başlar. Bu “korkudan korkma” hâli, gündelik hayatı sessizce daraltabilir.
Panik bozukluğu bazen agorafobiyle birlikte görülür. Kişi, atak sırasında kaçmanın zor olacağını ya da yardım bulamayacağını düşündüğü yerlerden uzak durmaya başlar.
Kaçınma neden atağı besler?
Metroda panik atak yaşayan biri bir süre metroya binmemeye karar verebilir. Sonra kalabalık otobüsler, alışveriş merkezleri, uzun köprüler de listeye eklenir. Kaçınma her seferinde kısa bir rahatlama getirir; ama beyin bu deneyimden “Kurtuldum, çünkü kaçtım” sonucunu çıkarır ve atağın kendiliğinden geçeceğini öğrenme fırsatı kaybolur.
Aynı şey, fark edilmeden benimsenen güvenlik davranışları için de geçerlidir. Zamanla hayat, korkunun çizdiği sınırların içine sığdırılmaya çalışılır. Şunlar o an rahatlatır ama korkunun haklı olduğu fikrini de pekiştirir:
- Toplantılarda ya da sinemada hep çıkışa yakın oturmak
- Yanınızda biri olmadan evden uzaklaşmamak
- Nabzınızı gün içinde defalarca kontrol etmek
- Kalbi hızlandırdığı için kahveyi, merdiven çıkmayı ya da sporu tamamen bırakmak
Atak sırasında ne yardımcı olabilir?
Atakla savaşmaya çalışmak çoğu zaman onu büyütür. Daha önce tıbbi değerlendirmeden geçtiyseniz, olanı kendinize adlandırmak işe yarayabilir: “Bu bir panik atak. Korkutucu ama geçecek.” Bu cümle, bedeninizin alarmına eşlik eden felaket senaryosunu biraz yavaşlatır.
Nefesinizi yavaşlatmak, özellikle nefes verişini alışından biraz daha uzun tutmak, bedenin sakinleşmesine yardım edebilir. Dikkatinizi çevreye vermek de işe yarayabilir: gördüğünüz birkaç nesneyi saymak, ayaklarınızın yere bastığını hissetmek, elinizdeki bardağın serinliğine odaklanmak. Mümkünse bulunduğunuz yerden hemen kaçmak yerine dalganın inmesine izin verin; böylece bedeniniz atağın kendiliğinden geçtiğini deneyimler.
Terapide nasıl çalışılır?
Panikle çalışırken bilişsel davranışçı terapinin yapılandırılmış araçlarından yararlanırız. İngiltere'de ulusal klinik kılavuzları hazırlayan NICE, panik bozukluğu için bilişsel davranışçı terapiyi önerilen yaklaşımlar arasında sayar. Bu çalışmada bedenin alarm sistemini anlamak, atak sırasında beliren felaket düşüncelerini fark etmek ve kaçınılan durumlara, hatta korkulan bedensel duyumlara adım adım yaklaşmak yer alır. Bu adımları sizin hızınızda, birlikte planlarız.
Atakların da bir hikâyesi vardır. Bazen yoğun bir stres döneminin, bir kaybın, büyük bir değişikliğin ya da uzun süredir dile getirilmeyen duyguların ardından ortaya çıkar. Bu yüzden belirtilerle çalışırken atakların hayatınızın hangi döneminde ve hangi duygularla birlikte başladığına da bakarız. Kimi zaman ataklar, söze dökülemeyen bir duygunun bedendeki ifadesi gibidir; o duyguyu tanımak belirtilerin yükünü de hafifletebilir.
Ne zaman destek almalı?
Tıbbi değerlendirmeden sonra ataklar tekrarlıyorsa, bir sonraki ataktan korkmaya başladıysanız ya da bazı yerlerden ve etkinliklerden kaçındığınızı fark ediyorsanız bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyi olabilir. Kaygıyı alkolle ya da başka maddelerle bastırmaya çalışmak da desteğe ihtiyaç olduğunun bir işaretidir.
Gerekli görüldüğünde bir psikiyatristle birlikte çalışmak da seçenekler arasındadır; ilaç tedavisine dair kararlar her zaman bir hekimle birlikte verilir. Panik atak yaşamak bir zayıflık değildir; bedeninizin sizi korumak için fazla hevesle çalıştığını gösterir.
Sık sorulanlar
Belirtiler birbirine benzeyebildiği için bunu kendi başınıza ayırt etmeye çalışmamanız gerekir. Göğüs ağrısını ilk kez yaşıyorsanız ya da belirtiler alışılmışın dışındaysa önce bir hekime başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.
Belirtiler genellikle dakikalar içinde zirveye ulaşır ve ardından yavaş yavaş azalır. Atağın ardından bir süre yorgunluk ve tetikte olma hâli devam edebilir.
Tek bir atak her zaman terapi gerektirmez. Ancak bir sonraki ataktan korkmaya başladıysanız ya da bazı yerlerden kaçınıyorsanız bir ruh sağlığı profesyoneliyle konuşmak iyi olabilir.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
- NICE. (2011). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113).
- Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Anxiety disorders, bilgi notu.
Klinik Psikolog Özlem Serpen
Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün ardından klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Kent Üniversitesi'nde tamamladı. Ağırlıklı olarak psikanalitik yaklaşımla; ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışıyor. Hakkında