Kısa cevap
Mükemmeliyetçilik, yüksek standartlara sahip olmaktan çok, bu standartlara ulaşamamaktan yoğun biçimde korkmak ve kendi değerini yalnızca kusursuz sonuca bağlamaktır. Sürekli eksik hissetmek ve dinlenmeyi hak edilmesi gereken bir ödül gibi görmek, zamanla tükenmişliğe zemin hazırlayabilir. “Yeterince iyi” olmak standartlardan vazgeçmek değildir; insan olmanın sınırlarını kabul ederek işi, ilişkileri ve kendini sürdürülebilir biçimde taşıyabilmektir.
Yüksek standart mı, mükemmeliyetçilik mi?
Sunum yarın sabah, saat gece yarısını geçmiş; siz hâlâ son slaytın yazı tipini değiştiriyorsunuz. Toplantıda övgü alıyorsunuz ama eve dönerken aklınızda yalnızca gözden kaçan tek bir yazım hatası var. Tatilin ikinci gününde bile yapılmamış işlerin listesi kafanızda yeniden yazılıyor. Bu sahnelerin ortak noktası, yapılanın hiçbir zaman yeterli gelmemesidir.
Özenli olmak, işini iyi yapmak istemek ve yüksek hedefler koymak kendi başına bir sorun değildir; insana anlam ve doyum da verebilir. Zorlayıcı olan, bu hedeflerin bir pusula olmaktan çıkıp bir yargıca dönüşmesidir. Araştırmacılar da çabalamaya dayanan mükemmeliyetçilik ile hata yapma korkusu, sert öz eleştiri ve başkalarının yargısından endişe etmeyle örülü mükemmeliyetçilik arasında ayrım yapar. Birincisi sizi ileri taşıyabilir; ikincisi ise ne kadar yol alırsanız alın sizi hep başlangıç çizgisinde bırakır.
Mükemmeliyetçilik içeriden nasıl görünür?
Dışarıdan bakıldığında mükemmeliyetçilik başarı gibi görünür. İçeriden ise bitmeyen bir yetersizlik hissine benzer. Şu deneyimler size tanıdık gelebilir:
- Bitmiş bir işi teslim etmek yerine üzerinde oynamaya devam etmek
- Kusursuz yapamama korkusuyla bir işe başlamayı son geceye kadar ertelemek
- Övgüyü duyup hemen unutmak, bir eleştiriyi günlerce taşımak
- Yardım istemeyi zayıflık saymak, her şeyi tek başına üstlenmek
- Dinlenirken bile yapılmamış işleri düşünmek ve kendini suçlu hissetmek
Psikologlar Paul Hewitt ve Gordon Flett, mükemmeliyetçiliği yalnızca kişinin kendinden beklediklerinden ibaret görmez. Bazı kişiler kusursuzluğu başkalarından da bekler; bazıları ise çevrelerinin kendilerinden kusursuzluk beklediğine inanır. Özellikle bu son biçim, sürekli gözetleniyormuş gibi hissetmeye ve yoğun bir baskıya yol açabilir.
Tükenmişlik nasıl gelir?
Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11'de tükenmişliği tıbbi bir durum olarak değil, başarıyla yönetilemeyen kronik iş stresinden kaynaklanan, işle ilişkili bir olgu olarak tanımlar. Bu tanımda üç boyut öne çıkar: enerjinin tükenmesi ve bitkinlik, işe karşı artan zihinsel mesafe ya da olumsuz bir tutum ve mesleki yeterlilik duygusunda azalma. Yani tükenmişlik bir kişilik zaafı olarak değil, uzun süre yönetilemeyen bir stresin sonucu olarak ele alınır.
Mükemmeliyetçilik tek başına tükenmişliğin nedeni değildir. İş yükü, belirsiz beklentiler, destek eksikliği ve çalışma koşulları da belirleyicidir. Ancak içinizdeki “Daha fazlasını yapmalısın” sesi, bedenin “Dur” işaretlerini bastırmayı kolaylaştırır: sık baş ağrıları, sabahları yataktan çıkamamak, pazar akşamı başlayan sıkıntı. Bu işaretler de “Biraz daha dayanırsam geçer” düşüncesiyle ertelenip durur.
Benzer bir bitkinlik iş dışında da görülebilir. Bir yakınının bakımını üstlenen ya da ebeveynlik yükünü büyük ölçüde tek başına taşıyan kişiler de kendilerine yer bırakmayan bir “yeterli olma” çabası içinde tükenebilir. Bu kişilerin yorgunluğu kolayca gözden kaçar, çünkü yaptıkları işin bir mesai saati yoktur.
Kusursuzluğun altında ne var?
Mükemmeliyetçilik çoğu zaman bir korunma biçimidir: kusursuz olursam eleştirilmem, utanmam, reddedilmem. Bu inanç çoğu kez erken yaşlarda, sevginin ve onayın başarıya bağlı olduğu hissedildiğinde şekillenir. Karneyi eve getiren çocuğa önce eksik notun sorulması ya da ilginin yalnızca birincilik geldiğinde gösterilmesi gibi. Zamanla dışarıdan gelen bu ses içselleşir; kişi, artık kimse istemediğinde bile kendini aynı sertlikle eleştirmeye devam eder.
Bu, ailelerin suçlanması gerektiği anlamına gelmez. Çoğu ebeveyn çocuğunun iyiliğini isterken kendi kaygılarını da farkında olmadan aktarır. Terapide geçmişte bir suçlu aramayız; bugün içinizde konuşan o sert sesin nereden geldiğini ve kimi korumaya çalıştığını anlamaya çalışırız.
Kusursuzluk ilişkilere nasıl yansır?
Kusursuzluk beklentisi yalnızca işle sınırlı kalmaz; ev düzenine, ebeveynliğe, beden görünüşüne ve ilişkilere de yayılır. Kendinden çok şey bekleyen biri, farkında olmadan partnerinden ya da çocuğundan da aynısını bekleyebilir. Bulaşık makinesinin “yanlış” yerleştirilmesi küçük bir kavgaya, karnedeki tek düşük not büyük bir hayal kırıklığına dönüşebilir.
Öte yandan mükemmeliyetçi kişi ilişkide de kusursuz olmaya çalışır: hiç yorulmayan partner, sabrı hiç tükenmeyen ebeveyn, her davete yetişen arkadaş. Bu çaba bir süre sonra yakınlığın kendisini zorlaştırır, çünkü yakınlık eksiklerimizle görülebilmeyi de gerektirir. Eksiklerini saklayan biri sevildiğinde bile bu sevginin kendisine değil, gösterdiği kusursuz yüze yöneldiğinden şüphe edebilir.
“Yeterince iyi” ne demek?
“Yeterince iyi” ifadesi, İngiliz çocuk doktoru ve psikanalist Donald W. Winnicott'a dayanır. Winnicott, bebeğin kusursuz bir anneye değil, “yeterince iyi” bir anneye ihtiyaç duyduğunu yazar: ihtiyaçlarına büyük ölçüde yanıt veren, ama zaman zaman gecikerek ya da yanılarak bebeğin küçük hayal kırıklıklarıyla baş etmeyi öğrenmesine de alan bırakan bir anneye. Bu bakışta küçük aksaklıklar bir başarısızlık değil, gelişimin doğal bir parçasıdır.
Yetişkin hayatına taşıdığımızda “yeterince iyi”, işini özenle yapıp bir noktada bırakabilmek, hatayı bir felaket değil bir bilgi olarak görebilmek ve dinlenmeye yer açabilmek demektir. Bu bir vazgeçiş değil, uzun soluklu bir hayatı taşıyabilmenin yoludur. Küçük denemelerle başlanabilir:
- Bir işi kusursuz olduğunda değil, teslim edilebilir olduğunda bırakmayı denemek
- Gün sonunda yalnızca yapılmayanları değil, yapılanları da fark etmek
- Kendinize, zor durumdaki bir arkadaşınızla konuşur gibi konuşmak
- Dinlenmeyi takvime, bir iş toplantısı kadar ciddiyetle yazmak
- Bir hatanın ardından kendinize “Bundan ne öğrendim?” diye sormak
Ne zaman destek almalı?
Yorgunluğunuz uzun süredir geçmiyorsa, uyku ve iştahınız değiştiyse, eskiden keyif aldığınız şeylerden uzaklaştıysanız ya da kaygı ve çökkünlük gündelik hayatınızı zorlaştırıyorsa bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyi olabilir. Uzun süren yorgunluğun bedensel nedenleri de olabileceğinden bir hekim değerlendirmesi yaptırmak da gerekir.
Terapi, içinizdeki eleştirel sesin nereden geldiğine bakmak ve kendinize karşı daha gerçekçi, daha şefkatli bir tutum geliştirmek için bir alan sunar. Hırsınızdan ya da özeninizden vazgeçmeniz gerekmez; mesele, onların sizi tüketmeden size eşlik edebilmesidir. Değişim yavaş olabilir ve kusursuz ilerlemez; bu da çalışmanın bir parçasıdır.
Sık sorulanlar
Hayır. Özenli olmak ve yüksek hedefler koymak kişiye anlam ve doyum verebilir. Zorlayıcı olan, değerinizi yalnızca kusursuz sonuca bağlamak ve hatayı bir felaket gibi yaşamaktır.
Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11'de tükenmişliği tıbbi bir durum olarak değil, işle ilişkili bir olgu olarak tanımlar. Yine de yaşanan bitkinlik gerçektir ve depresyon ya da kaygıyla iç içe geçebileceği için bir profesyonelle değerlendirmek yararlı olabilir.
Dinlenmek önemlidir; ama tatil dönüşünde aynı koşullar ve aynı iç ses bekliyorsa yorgunluk kısa sürede geri dönebilir. Kalıcı bir değişim için hem çalışma koşullarına hem de kendinize dair beklentilere bakmak gerekebilir.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases.
- Hewitt, P. L. & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts: Conceptualization, assessment, and association with psychopathology. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456–470.
- Stoeber, J. & Otto, K. (2006). Positive conceptions of perfectionism: Approaches, evidence, challenges. Personality and Social Psychology Review, 10(4), 295–319.
- Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publications.
Klinik Psikolog Özlem Serpen
Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün ardından klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Kent Üniversitesi'nde tamamladı. Ağırlıklı olarak psikanalitik yaklaşımla; ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışıyor. Hakkında