Kısa cevap
Ergen çocuğunuzun içine kapanması, iki haftadan uzun sürdüğünde ve uyku, iştah, okul ya da arkadaşlık ilişkilerinde belirgin değişikliklerle birlikte geldiğinde dikkat gerektirir. Umutsuzluk ifadeleri ya da kendine zarar vermeyle ilgili sözler her zaman ciddiye alınmalıdır. Bir miktar içe dönüklük ve mahremiyet ihtiyacı ise ergenliğin doğal bir parçasıdır. İşaretler bir aradaysa bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyi olur.
Kapalı kapı her zaman bir sorun mu?
Bir akşam fark edersiniz: Yemekten sonra herkes salonda otururken on dört yaşındaki çocuğunuz odasına geçiyor ve kapıyı kapatıyor. Okulda neler olduğunu sorduğunuzda tek kelimelik cevaplar alıyorsunuz. Bu tablo pek çok ebeveyni kaygılandırır ve bu kaygı anlaşılır bir şeydir.
Ergenlik, gencin ailesinden ayrı bir kimlik kurmaya başladığı yoğun bir dönemdir. Daha az paylaşmak, arkadaşlara daha çok yönelmek ve kendine ait bir alan istemek çoğu zaman bu ayrışmanın sağlıklı işaretleridir. Genç, kim olduğunu biraz da ailesinin bakışından uzakta denemek ister.
Bu dönemde beden ve beyin de hızla değişir. Gençlerin uyku saatleri doğal olarak geceye kayar, duygular daha yoğun yaşanır, arkadaşların onayı her zamankinden daha ağır basar. Akşamları odasına çekilen, sabahları zor uyanan bir genç çoğu zaman bu değişimin tam ortasındadır.
Bu yüzden her sessizlik bir yardım çağrısı değildir. Bakılması gereken şey, değişimin ne kadar sürdüğü, hayatın kaç alanına yayıldığı ve gencin gündelik işleyişini ne ölçüde etkilediğidir.
Sağlıklı mesafe ile geri çekilme nasıl ayrılır?
Sağlıklı bir mesafede genç, sizden uzaklaşsa da hayatın geri kalanıyla bağını korur. Arkadaşlarıyla yazışır, sevdiği diziyi izler, canı isterse bir akşam sofrada uzun uzun konuşur. Odasının kapısı kapalıdır ama içeride bir hayat sürmektedir.
Endişe verici geri çekilmede ise kapanan yalnızca ailenin önündeki kapı değildir. Genç arkadaşlarından da uzaklaşır, eskiden keyif aldığı şeylere ilgisini kaybeder, günlerinin büyük kısmını yatakta geçirir. Fark çoğu zaman bu davranışların bir araya gelişinde görünür.
Hangi işaretler dikkat gerektirir?
Kötü geçen bir hafta herkesin başına gelir. Ancak aşağıdaki işaretlerden birkaçı bir aradaysa ve iki haftadan uzun sürüyorsa durumu daha yakından ele almak gerekir:
- Uyku düzeninde belirgin değişiklik: sabaha kadar uyanık kalmak ya da gün boyu uyumak
- İştahta belirgin azalma ya da artma
- Daha önce sevdiği spordan, hobilerinden ya da etkinliklerden uzaklaşma
- Okul performansında ani düşüş, okula gitmek istememe
- Yalnızca aileden değil, arkadaşlarından da çekilme
- Sık sık baş ya da karın ağrısından yakınma
- Umutsuzluk, değersizlik ya da “hiçbir şeyin anlamı yok” gibi sözler
Önemli: Çocuğunuz kendine zarar vermekten, ölmek istemekten ya da ortadan kaybolmaktan söz ediyorsa bunu şaka ya da ilgi çekme çabası olarak görmeyin. Beklemeden bir ruh sağlığı profesyoneline başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.
Sessizliğin ardında neler olabilir?
Geri çekilmenin ardında çoğu zaman gencin henüz kelimeye dökemediği bir yaşantı vardır. Bir arkadaş grubundan dışlanmak, sosyal medyada alay konusu olmak, karşılıksız kalan bir hoşlanma ya da derslere yetişememe duygusu, bir gencin dünyasında yetişkinlerin tahmin ettiğinden çok daha büyük yer kaplayabilir.
Bazen de sessizlik evin içindeki bir şeye verilen cevaptır. Ebeveynler arasındaki gerginlik, bir kayıp, taşınma ya da yeni bir kardeş, gencin içine çekilmesine yol açabilir. Bu yüzden “Ona ne oldu?” sorusunun yanına “Bizim evde bu aralar neler oluyor?” sorusunu da eklemek yardımcı olur.
Kapıyı zorlamadan aralamak
Kaygılanan ebeveynin ilk refleksi çoğu zaman soru sormaktır. “Neyin var?”, “Biri sana bir şey mi dedi?”, “Neden konuşmuyorsun?” gibi sorular ne kadar iyi niyetli olsa da genç tarafından sorgu gibi algılanabilir ve kapıyı daha da sıkı kapatabilir.
Merak, sorgudan daha çok alan açar. “Bu aralar yorgun görünüyorsun, konuşmak istersen buradayım” gibi bir cümle, cevap beklemeden kapıyı aralık bırakır. Genç o gün konuşmasa bile bu cümleyi duymuş olur.
Yan yana yapılan şeyler de işe yarar. Okula giderken arabada, birlikte yemek hazırlarken ya da akşam yürüyüşünde konuşmak, karşılıklı oturup göz göze bakmaktan çok daha az tehditkâr gelir. Pek çok genç, içini dökmeye ebeveyninin yüzüne bakmadan başlar.
Gencin ilgi alanlarına gerçekten merak duymak da bir köprü kurar. Sevdiği oyunu, dinlediği müziği ya da takip ettiği diziyi sormak ve yargılamadan dinlemek, dünyasının sizin için de değerli olduğunu gösterir. Konuşma bazen bir şarkı sözünden ya da bir oyun karakterinden başlar.
Kaçınmak isteyebileceğiniz tepkiler
Gencin sessizliği ebeveynde çaresizlik uyandırabilir; çaresizlik de bazen öfkeye dönüşür. Telefonu elinden almak, odasını izinsiz karıştırmak ya da “Bizim zamanımızda böyle şeyler yoktu” demek o anda bir şey yapıyormuş hissi verir. Ama genç çoğu zaman bunu anlaşılmamak olarak yaşar ve daha da içine çekilir.
Duygularını küçümsemek de benzer bir etki yaratır. “Bunu dert edecek ne var?” ya da “Büyüyünce gülüp geçersin” gibi sözler, onun için gerçek olan bir acıyı görmezden gelir. Katılmasanız bile duyguyu kabul etmek, “Bu senin için gerçekten zor olmuş” diyebilmek ilişkiyi korur.
Gencin size karşı mesafeli, hatta zaman zaman sert olması çoğu zaman kişisel bir reddediliş değildir. Ayrışma ihtiyacı genellikle önce güvendiği yetişkinlere, yani size yönelir. Bunu akılda tutmak, kırgınlıkla karşılık vermek yerine sakin kalabilmenizi kolaylaştırır.
Ne zaman destek almalı?
Yukarıdaki işaretler iki haftadan uzun sürüyorsa, gencin okul ve arkadaşlık hayatı belirgin biçimde etkilenmişse ya da içinizde “Bu sadece ergenlik değil” diyen bir ses varsa bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyi olur. Bu, bir şeyleri yanlış yaptığınız anlamına gelmez. Bazen genç, ailesine söyleyemediklerini tarafsız bir yetişkine daha kolay anlatır.
Ergen terapisinde gencin mahremiyetine saygı esastır. Görüşmelerin içeriği gençle baştan konuşulan sınırlar içinde kalır; aile ise uygun aşamalarda, gencin bilgisi dâhilinde sürece katılır. Güvenliği ilgilendiren durumlar bu gizliliğin istisnasıdır ve bu da ilk görüşmelerde açıkça konuşulur.
Kendi kaygınızı da hesaba katın. Gencin duygularını düzenleyebilmesi için yanındaki yetişkinin görece sakin kalabilmesi gerekir. Bu dönemde kendi endişelerinizi bir yakınınızla ya da bir profesyonelle konuşmak, evdeki havayı da yumuşatabilir.
Sık sorulanlar
Zorlamak çoğu zaman direnci artırır. Terapiyi bir ceza ya da “sorunlu olduğunun” kanıtı olarak değil, yalnızca ona ait bir konuşma alanı olarak anlatmak yardımcı olabilir. Genç hazır olana kadar ebeveynin bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmesi de bir başlangıç olabilir.
Çoğu zaman evet. Ergenlikte mahremiyet ihtiyacı artar ve kapalı kapı tek başına bir sorun işareti değildir. Kapının ardındaki hayatın, yani arkadaşlıkların, ilgilerin ve gündelik düzenin sürüp sürmediğine bakmak daha açıklayıcıdır.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Mental health of adolescents, bilgi notu.
- NICE (2019). Depression in children and young people: identification and management (NG134).
- American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP), Facts for Families: Depression in Children and Teens.
- Siegel, D. J. (2013). Brainstorm: The Power and Purpose of the Teenage Brain. Tarcher/Penguin.
Klinik Psikolog Özlem Serpen
Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün ardından klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Kent Üniversitesi'nde tamamladı. Ağırlıklı olarak psikanalitik yaklaşımla; ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışıyor. Hakkında