Kısa cevap
Boşanmayı çocuklara, mümkünse iki ebeveyn birlikte, karar kesinleştikten sonra ve yaşlarına uygun sade bir dille anlatmak iyi olur. Çocuğa ayrılığın onun yüzünden olmadığı, iki ebeveynin de onu sevmeye devam edeceği ve gündelik hayatında nelerin değişip nelerin aynı kalacağı açıkça söylenmelidir. Ayrılığın ayrıntıları, suçlamalar ve yetişkinlere ait meseleler bu konuşmanın dışında kalmalıdır.
Konuşmadan önce: Ebeveynler olarak hazırlanmak
Çocuklarla yapılacak konuşma, aslında ebeveynlerin kendi aralarında yaptığı konuşmayla başlar. Kimin nereye taşınacağı ve çocuğun hangi günler kiminle kalacağı gibi soruların cevabını önceden konuşmak, çocuğun karşısına daha sakin çıkmanızı sağlar. Her şeyin netleşmiş olması gerekmez; ama çocuğun ilk soracağı sorulara verilecek ortak bir cevabınız olması iyi gelir.
Zamanlama da önemlidir. Karar kesinleşmeden, “belki ayrılırız” belirsizliğiyle yapılan konuşmalar çocukta uzun süren bir tetikte olma hâli yaratabilir. Öte yandan çocuğun durumu bir kavga sırasında ya da başkasından öğrenmesi onu hazırlıksız yakalar. Konuşmayı, sonrasında birlikte vakit geçirebileceğiniz sakin bir güne planlamak yardımcı olur.
Kendi duygularınızı gözden geçirmek de hazırlığın bir parçasıdır. Öfke, kırgınlık ya da yas çok taze olduğunda, iyi niyetli cümleler bile suçlayıcı bir tona bürünebilir. Konuşmadan önce ne söyleyeceğinizi birbirinize ya da bir yakınınıza yüksek sesle anlatmak, cümlelerinizi yumuşatmanıza yardımcı olabilir.
Birlikte anlatmak neden yardımcı olur?
Mümkünse konuşmayı iki ebeveyn birlikte yapmak, çocuğa ayrılığa rağmen hâlâ bir ebeveyn ekibi olduğunuzu gösterir. Bu, çocuğun kafasındaki “Şimdi kimin tarafını tutacağım?” sorusuna sözsüz bir cevaptır. Kardeşler varsa konuşmayı önce hep birlikte yapmak, ardından her çocukla ayrı ayrı yeniden konuşmak da işe yarar.
Aradaki gerginlik birlikte oturmayı imkânsız kılıyorsa, en azından iki ebeveynin aynı temel mesajı vermesi üzerinde anlaşmak gerekir. Hangi ebeveyn anlatırsa anlatsın, diğerini suçlayan ya da küçük düşüren cümlelerden uzak durmak çocuğu korur.
Her yaşta duyulması gerekenler
Yaşı ne olursa olsun, çocuğun bu konuşmadan duymaya ihtiyaç duyduğu birkaç temel mesaj vardır. Bunları tek seferde söyleyip geçmek yerine sonraki haftalarda da farklı biçimlerde tekrarlamak gerekebilir:
- Bu, yetişkinlerin verdiği bir karar; senin yüzünden olmadı.
- İkimiz de seni sevmeye ve senin annen, baban olmaya devam edeceğiz.
- Hayatında nelerin değişeceğini ve nelerin aynı kalacağını sana anlatacağız.
- Üzülmen, kızman ya da hiçbir şey hissetmemen anlaşılır.
- Aklına takılan her şeyi bize sorabilirsin.
Yaşa göre ne anlatılabilir?
Çocuğun anlayabileceği şey yaşına göre değişir; anlatımın uzunluğu ve ayrıntısı da buna göre ayarlanır. Genel bir çerçeve şöyle düşünülebilir:
- Okul öncesi dönem: Kısa ve somut cümleler yeterlidir. “Artık iki ayrı evde yaşayacağız. Bazı günler bu evde, bazı günler öbür evde kalacaksın.” Bu yaştaki çocuklara kimin nerede uyuyacağı, kendilerini okuldan kimin alacağı gibi gündelik bilgiler daha çok yardımcı olur.
- İlkokul çağı: Biraz daha açıklama yapılabilir. Bu yaştaki çocuklar ayrılığı kendi davranışlarına bağlamaya yatkındır; “Bu senin yüzünden olmadı, senin değiştirebileceğin bir şey de değildi” cümlesini birden fazla kez duymaya ihtiyaç duyabilirler.
- Ergenlik: Ergenler daha çok soru sorar, bazen öfkeyle tepki verir. Dürüst olmak gerekir; ama aldatma, para ya da hukuki süreçler gibi yetişkin meselelerini ayrıntılı paylaşmak onları bir sırdaşa ya da hakeme çevirebilir.
Hangi yaşta olursa olsun, çocuğun soruları tek bir konuşmada bitmez. Aynı soruyu haftalar sonra yeniden sorması, konuyu kafasında yerine oturtmaya çalıştığını gösterir. Her seferinde sabırla ve aynı sakinlikle cevap vermek, ona bu konunun konuşulabilir olduğunu hissettirir.
Çocuğu ortada bırakmamak
Ayrılık sürecinde çocuklar kolayca iki ebeveynin arasında kalabilir. “Babana söyle, bu ayın parasını yatırsın” gibi mesajları taşımak, bir ebeveynin diğerine duyduğu öfkeyi dinlemek ya da öbür evde neler olduğunu anlatmak zorunda kalmak, çocuğun omzuna taşıyamayacağı bir yük bırakır. Yetişkinler arasındaki konuşmaların yetişkinler arasında kalması, çocuğun çocuk olarak kalabilmesini sağlar.
Çocuklar çoğu zaman iki ebeveyne de bağlılık hisseder. Birinin yanında diğerini özlediğini söylemekten çekinir, öbür evde eğlendiyse bunu saklayabilir. Ona iki evde de diğer ebeveynini sevebileceğini, bundan dolayı kimsenin kırılmayacağını hissettirmek bu sadakat çatışmasını yumuşatır.
Bir başka tuzak, çocuğu sırdaş hâline getirmektir. Yalnız kalan bir ebeveynin kırgınlığını çocuğuyla paylaşması anlaşılır bir ihtiyaçtan doğar; ama ebeveynini teselli etmek zorunda hisseden çocuk, kendi üzüntüsüne yer bulamaz. Bu duyguların yeri bir arkadaş, bir yakın ya da bir profesyoneldir.
Rutinler ve öngörülebilirlik
Boşanma, çocuğun dünyasında pek çok şeyin aynı anda değiştiği bir dönemdir. Bu belirsizliğin içinde aynı kalan şeyler ona tutunacak bir zemin sağlar: aynı okul, aynı arkadaşlar, aynı yatma saati, hafta sonu kahvaltısı gibi küçük gelenekler.
İki evde birbirine yakın kurallar ve saatler olması, çocuğun bir evden ötekine geçişini kolaylaştırır. Hangi günler kimde kalacağını gösteren bir takvimi buzdolabına asmak gibi basit bir şey bile, özellikle küçük çocuklarda kaygıyı azaltabilir.
Bir evden ötekine geçilen anlar çocuklar için çoğu zaman hassastır. Kapıda tartışmamak, eşyaları önceden birlikte hazırlamak ve vedalaşmayı kısa ve sıcak tutmak bu geçişleri yumuşatır. Bazı çocuklar diğer evden döndükten sonra bir süre sessizleşir ya da huysuzlanır; bu çoğu zaman uyum sağlamak için zamana ihtiyaç duyduklarını gösterir.
Ne zaman destek almalı?
Ayrılıktan sonraki ilk aylarda çocuklarda uyku sorunları, öfke patlamaları, okulda dalgınlık ya da daha küçük yaşlara özgü davranışlara dönüş görülebilir. Bunlar çoğu zaman uyum sürecinin bir parçasıdır ve zamanla azalır.
Bu tepkiler aylar geçtiği hâlde sürüyorsa, çocuğun okul ve arkadaşlık hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa ya da çocuk kendini sürekli suçluyorsa bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek iyi olabilir. Aile terapisi, ayrılığın nasıl anlatılacağını ve ebeveynliğin iki ayrı evde nasıl sürdürüleceğini birlikte düşünmek için de bir alan sunar. Bazen çocuklara iyi gelen, ebeveynlerin onlar adına kendi aralarındaki iletişimi yeniden kurabilmesidir.
Ayrılıkla birlikte aile sona ermez; yalnızca biçim değiştirir. Çocuklar için çoğu zaman ayrılığın kendisi kadar, ardından gelen yıllarda ebeveynlerinin birbirleriyle nasıl konuştuğu da belirleyici olur.
Sık sorulanlar
Çocuğun yaşına uygun, genel ve dürüst bir açıklama yeterlidir; “Birlikte mutlu olamadığımız için ayrı yaşamaya karar verdik” gibi. Aldatma, borç ya da kişisel kırgınlıklar gibi ayrıntılar çocuğun taşıması gereken bilgiler değildir.
Her zaman değil. Bazı çocuklar ebeveynlerini üzmemek için duygularını saklar ya da tepkilerini haftalar sonra gösterir. Konuyu ara ara, baskı yapmadan yeniden açmak, hazır olduğunda konuşabileceğini ona hissettirir.
Kaynaklar
- American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP), Facts for Families: Children and Divorce.
- Emery, R. E. (2004). The Truth About Children and Divorce. Viking.
- Hetherington, E. M. & Kelly, J. (2002). For Better or For Worse: Divorce Reconsidered. W. W. Norton.
Klinik Psikolog Özlem Serpen
Beykent Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nün ardından klinik psikoloji yüksek lisansını İstanbul Kent Üniversitesi'nde tamamladı. Ağırlıklı olarak psikanalitik yaklaşımla; ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışıyor. Hakkında